আপুনি আমাৰ গাঁৱ আৰু চহৰবোৰত জীৱন সুচল কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা বিভিন্ন সামগ্ৰী চিনাক্ত কৰি নামকৰণ কৰিব পাৰেনে? সামগ্ৰীবোৰৰ তালিকা প্ৰস্তুত কৰি সেইবোৰ তৈয়াৰ কৰাত ব্যৱহাৰ কৰা সামগ্ৰীৰ নাম লিখক।

আমাৰ পৰিৱেশত উপলব্ধ সকলোবোৰ বস্তু যিবোৰ আমাৰ প্ৰয়োজনীয়তা পূৰণ কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি, যদি সেইবোৰ প্ৰযুক্তিগতভাৱে প্ৰৱেশযোগ্য, অৰ্থনৈতিকভাৱে সম্ভৱপৰ আৰু সাংস্কৃতিকভাৱে গ্ৰহণযোগ্য হয়, তেন্তে তাক ‘সম্পদ’ বুলি কোৱা হয়।

চিত্ৰ ১.১: প্ৰকৃতি, প্ৰযুক্তি আৰু প্ৰতিষ্ঠানৰ মাজৰ আন্তঃনিৰ্ভৰশীল সম্পৰ্ক

আমাৰ পৰিৱেশত উপলব্ধ বস্তুবোৰৰ ৰূপান্তৰণ প্ৰক্ৰিয়াটোত প্ৰকৃতি, প্ৰযুক্তি আৰু প্ৰতিষ্ঠানৰ মাজৰ এক আন্তঃক্ৰিয়াশীল সম্পৰ্ক জড়িত হৈ থাকে। মানুহে প্ৰযুক্তিৰ জৰিয়তে প্ৰকৃতিৰ সৈতে আন্তঃক্ৰিয়া কৰে আৰু তেওঁলোকৰ অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন গতিশীল কৰিবলৈ প্ৰতিষ্ঠান সৃষ্টি কৰে।

আপুনি ভাবে নেকি যে সম্পদবোৰ প্ৰকৃতিৰ মুক্ত উপহাৰ যেনেকৈ বহুতে ধাৰণা কৰে? নহয়। সম্পদ হৈছে মানৱ কাৰ্যকলাপৰ এটা কাৰ্য। মানুহ নিজেই সম্পদৰ এক অত্যাৱশ্যকীয় উপাদান। তেওঁলোকে আমাৰ পৰিৱেশত উপলব্ধ সামগ্ৰীক সম্পদলৈ ৰূপান্তৰিত কৰে আৰু ব্যৱহাৰ কৰে। এই সম্পদবোৰ তলত দিয়া ধৰণে শ্ৰেণীবিভাজন কৰিব পাৰি-

(ক) উৎপত্তিৰ ভিত্তিত - জৈৱিক আৰু অজৈৱিক

(খ) নিঃশেষণীয়তাৰ ভিত্তিত - নবীকৰণযোগ্য আৰু অনবীকৰণযোগ্য

(গ) মালিকীস্বত্বৰ ভিত্তিত - ব্যক্তিগত, সম্প্ৰদায়গত, ৰাষ্ট্ৰীয় আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয়

(ঘ) বিকাশৰ স্থিতিৰ ভিত্তিত - সম্ভাৱ্য, বিকশিত ভঁৰাল আৰু সঞ্চিতি।

চিত্ৰ ১.২: সম্পদৰ শ্ৰেণীবিভাজন

কাৰ্যকলাপ
আপোনাৰ স্থানীয় এলেকাৰ পৰা আপুনি চিনাক্ত থকা ভঁৰাল আৰু সঞ্চিতি সম্পদৰ এখন তালিকা প্ৰস্তুত কৰক।

সম্পদৰ বিকাশ

মানৱ অস্তিত্বৰ বাবে তথা জীৱনৰ গুণাগুণ বজাই ৰখাৰ বাবে সম্পদ অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। বিশ্বাস কৰা হৈছিল যে সম্পদবোৰ প্ৰকৃতিৰ মুক্ত উপহাৰ। ফলত, মানুহে ইয়াক নিৰ্বিচাৰে ব্যৱহাৰ কৰিছিল আৰু ইয়াই তলত দিয়া গুৰুত্বপূৰ্ণ সমস্যাসমূহৰ সৃষ্টি কৰিছে।

• কেইজনমান ব্যক্তিৰ লোভ পূৰণ কৰিবলৈ সম্পদৰ নিঃশেষণ।
• সম্পদ কেইজনমানৰ হাতত কেন্দ্ৰীভূত হোৱা, যিয়ে সমাজক দুটা ভাগত বিভক্ত কৰিছে অৰ্থাৎ সম্পদশালী আৰু সম্পদহীন বা ধনী আৰু দুখীয়া।
• সম্পদৰ নিৰ্বিচাৰ শোষণে গোলকীয় পৰিৱেশগত সংকট যেনে গোলকীয় উষ্ণতা, অ’জন স্তৰ হ্ৰাস, পৰিৱেশ প্ৰদূষণ আৰু ভূমি অপকৰ্ষণৰ সৃষ্টি কৰিছে।

কাৰ্যকলাপ
১. কল্পনা কৰক, যদি এদিন তেলৰ যোগান নিঃশেষ হয়, ই আমাৰ জীৱনশৈলীক কেনেদৰে প্ৰভাৱিত কৰিব?
২. ঘৰুৱা/কৃষিজাত আৱৰ্জনা পুনৰ্ব্যৱহাৰৰ প্ৰতি লোকসকলৰ মনোভাৱৰ সন্ধান কৰিবলৈ আপোনাৰ কলনি/গাঁৱত এটা সমীক্ষাৰ পৰিকল্পনা কৰক। তলত দিয়া বিষয়বোৰৰ বিষয়ে প্ৰশ্ন সুধক:
(ক) তেওঁলোকে ব্যৱহাৰ কৰা সম্পদৰ বিষয়ে তেওঁলোকে কি ভাবে?
(খ) আৱৰ্জনা আৰু ইয়াৰ ব্যৱহাৰৰ বিষয়ে তেওঁলোকৰ মতামত কি?
(খ) আপোনাৰ ফলাফলবোৰ সংকলন কৰক।\

এটা ন্যায়সংগত সম্পদ বিতৰণ স্থায়ী জীৱনৰ গুণাগুণ আৰু গোলকীয় শান্তিৰ বাবে অত্যাৱশ্যক হৈ পৰিছে। যদি কেইজনমান ব্যক্তি আৰু দেশৰ দ্বাৰা সম্পদ নিঃশেষণৰ বৰ্তমান প্ৰৱণতা অব্যাহত থাকে, তেন্তে আমাৰ গ্ৰহৰ ভৱিষ্যৎ বিপদাপন্ন।

সেয়েহে, সকলো ধৰণৰ জীৱনৰ স্থায়ী অস্তিত্বৰ বাবে সম্পদ পৰিকল্পনা অত্যাৱশ্যক। স্থায়ী অস্তিত্ব হৈছে স্থায়ী উন্নয়নৰ এটা উপাদান।

স্থায়ী উন্নয়ন
স্থায়ী অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ অৰ্থ হ’ল ‘পৰিৱেশৰ ক্ষতি নকৰাকৈ উন্নয়ন হ’ব লাগে, আৰু বৰ্তমানৰ উন্নয়নে ভৱিষ্যৎ প্ৰজন্মৰ প্ৰয়োজনীয়তাৰ সৈতে আপোচ কৰিব নালাগে।’

ৰিঅ’ ডি জেনেৰিঅ’ পৃথিৱী শিখৰ বৈঠক, ১৯৯২
১৯৯২ চনৰ জুন মাহত, ১০০ তকৈ অধিক ৰাষ্ট্ৰপ্ৰধানগণে ব্ৰাজিলৰ ৰিঅ’ ডি জেনেৰিঅ’ত প্ৰথম আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৃথিৱী শিখৰ বৈঠকত উপস্থিত হৈছিল। গোলকীয় পৰ্যায়ত পৰিৱেশ সংৰক্ষণ আৰু আৰ্থ-সামাজিক উন্নয়নৰ জৰুৰীকালীন সমস্যাসমূহৰ সমাধানৰ বাবে এই শিখৰ বৈঠক অনুষ্ঠিত কৰা হৈছিল। সমবেত নেতাসকলে গোলকীয় জলবায়ু পৰিৱৰ্তন আৰু জৈৱিক বৈচিত্ৰ্যৰ ঘোষণাপত্ৰত স্বাক্ষৰ কৰিছিল। ৰিঅ’ কনভেনচনে গোলকীয় বন নীতি অনুমোদন কৰিছিল আৰু $21^{\text {st }}$ শতিকাত স্থায়ী উন্নয়ন অৰ্জনৰ বাবে এজেণ্ডা ২১ গ্ৰহণ কৰিছিল।

এজেণ্ডা ২১
ই হৈছে ১৯৯২ চনত ৰিঅ’ ডি জেনেৰিঅ’, ব্ৰাজিলত অনুষ্ঠিত ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ পৰিৱেশ আৰু উন্নয়ন সন্মিলন (UNCED)ত বিশ্ব নেতাসকলে স্বাক্ষৰিত ঘোষণাপত্ৰ। ইয়াৰ লক্ষ্য হৈছে গোলকীয় স্থায়ী উন্নয়ন অৰ্জন কৰা। ই হৈছে সাধাৰণ স্বাৰ্থ, পাৰস্পৰিক প্ৰয়োজনীয়তা আৰু ভাগ বতৰা দায়িত্বৰ ওপৰত গোলকীয় সহযোগিতাৰ জৰিয়তে পৰিৱেশগত ক্ষতি, দাৰিদ্ৰ্য, ৰোগৰ বিৰুদ্ধে যুঁজ দিয়াৰ এক কৰণীয়া সূচী। এজেণ্ডা ২১ৰ এক প্ৰধান উদ্দেশ্য হৈছে যে প্ৰতিখন স্থানীয় চৰকাৰে নিজৰ স্থানীয় এজেণ্ডা ২১ প্ৰস্তুত কৰিব লাগে।

সম্পদ পৰিকল্পনা

সম্পদৰ বিচক্ষণ ব্যৱহাৰৰ বাবে পৰিকল্পনা হৈছে ব্যাপকভাৱে গৃহীত কৌশল। ভাৰতৰ দৰে এখন দেশত ইয়াৰ গুৰুত্ব আছে, য’ত সম্পদৰ উপলব্ধতাৰ ক্ষেত্ৰত বিশাল বৈচিত্ৰ্য আছে। কিছুমান অঞ্চল আছে যিবোৰ কিছুমান ধৰণৰ সম্পদত চহকী কিন্তু আন কিছুমান সম্পদত ঘাটি আছে। কিছুমান অঞ্চল আছে যিবোৰ সম্পদৰ উপলব্ধতাৰ ফালৰ পৰা স্বয়ংসম্পূৰ্ণ বুলি গণ্য কৰিব পাৰি আৰু কিছুমান অঞ্চল আছে যিবোৰত কিছুমান গুৰুত্বপূৰ্ণ সম্পদৰ তীব্ৰ অভাৱ আছে। উদাহৰণস্বৰূপে, ঝাৰখণ্ড, ছত্তীছগড় আৰু মধ্য প্ৰদেশ ৰাজ্যবোৰ খনিজ আৰু কয়লা ভঁৰালত চহকী। অৰুণাচল প্ৰদেশত পানী সম্পদৰ প্ৰাচুৰ্য আছে কিন্তু প্ৰতিষ্ঠানিক উন্নয়নৰ অভাৱ আছে। ৰাজস্থান ৰাজ্যটো সৌৰ আৰু বায়ু শক্তিৰে ভালদৰে সজ্জিত কিন্তু পানী সম্পদৰ অভাৱ আছে। লাডাখৰ শীতল মৰুভূমি দেশৰ বাকী অংশৰ পৰা অপেক্ষাকৃতভাৱে বিচ্ছিন্ন। ইয়াৰ অতি সমৃদ্ধ সাংস্কৃতিক ঐতিহ্য আছে কিন্তু পানী, প্ৰতিষ্ঠানিক আৰু কিছুমান গুৰুত্বপূৰ্ণ খনিজৰ অভাৱ আছে। ইয়াই ৰাষ্ট্ৰীয়, ৰাজ্যিক, আঞ্চলিক আৰু স্থানীয় পৰ্যায়ত সন্তুলিত সম্পদ পৰিকল্পনাৰ আহ্বান জনায়।

কাৰ্যকলাপ
আপোনাৰ ৰাজ্যত পোৱা সম্পদৰ এখন তালিকা প্ৰস্তুত কৰক আৰু আপোনাৰ ৰাজ্যত গুৰুত্বপূৰ্ণ কিন্তু ঘাটি থকা সম্পদবোৰ চিনাক্ত কৰক।

ভাৰতত সম্পদ পৰিকল্পনা

সম্পদ পৰিকল্পনা হৈছে এক জটিল প্ৰক্ৰিয়া য’ত জড়িত হৈছে: (i) দেশৰ বিভিন্ন অঞ্চলত সম্পদৰ চিনাক্তকৰণ আৰু তালিকা প্ৰস্তুতকৰণ। ইয়াত সম্পদৰ জৰীপ, মানচিত্ৰণ আৰু গুণগত আৰু পৰিমাণগত অনুমান আৰু পৰিমাপ জড়িত হৈ থাকে। (ii) সম্পদ বিকাশ পৰিকল্পনা কাৰ্যকৰী কৰিবলৈ উপযুক্ত প্ৰযুক্তি, দক্ষতা আৰু প্ৰতিষ্ঠানিক ব্যৱস্থাৰে সজ্জিত এক পৰিকল্পনা কাঠামো বিকশিত কৰা। (iii) সম্পদ বিকাশ পৰিকল্পনাসমূহ সামগ্ৰিক ৰাষ্ট্ৰীয় উন্নয়ন পৰিকল্পনাৰ সৈতে মিলোৱা।

স্বাধীনতাৰ পিছত আৰম্ভ কৰা প্ৰথম পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনাৰ পৰাই সম্পদ পৰিকল্পনাৰ লক্ষ্য অৰ্জনৰ বাবে ভাৰতে সমন্বিত প্ৰচেষ্টা চলাই আহিছে।

কোনো অঞ্চলৰ উন্নয়নৰ বাবে সম্পদৰ উপলব্ধতা এক অপৰিহাৰ্য অৱস্থা, কিন্তু প্ৰযুক্তি আৰু প্ৰতিষ্ঠানত সংশ্লিষ্ট পৰিৱৰ্তনৰ অনুপস্থিতিত কেৱল সম্পদৰ উপলব্ধতাই

উদ্ঘাটন কৰক
সম্প্ৰদায়/গাঁও পঞ্চায়ত/ৱাৰ্ড স্তৰীয় সমাজৰ সহযোগত সম্প্ৰদায়ৰ অংশগ্ৰহণৰ সহায়ত আপোনাৰ চৌপাশৰ কি সম্পদবোৰ বিকশিত কৰা হৈছে?

উন্নয়নত বাধা দিব পাৰে। আমাৰ দেশত বহু অঞ্চল আছে যিবোৰ সম্পদত চহকী কিন্তু এইবোৰ অৰ্থনৈতিকভাৱে পিছপৰা অঞ্চলত অন্তৰ্ভুক্ত। ইয়াৰ বিপৰীতে কিছুমান অঞ্চল আছে যিবোৰৰ সম্পদ ভিত্তি দুৰ্বল কিন্তু সেয়া অৰ্থনৈতিকভাৱে উন্নত।

আপুনি কিছুমান সম্পদ-সমৃদ্ধ কিন্তু অৰ্থনৈতিকভাৱে পিছপৰা অঞ্চল আৰু কিছুমান সম্পদ-দুৰ্বল কিন্তু অৰ্থনৈতিকভাৱে উন্নত অঞ্চলৰ নাম দিব পাৰেনে? এনে পৰিস্থিতিৰ কাৰণ দিয়ক।

উপনিৱেশীকৰণৰ ইতিহাসে প্ৰকাশ কৰে যে উপনিৱেশবোৰত থকা চহকী সম্পদেই আছিল বিদেশী আক্ৰমণকাৰীসকলৰ প্ৰধান আকৰ্ষণ। প্ৰাথমিকভাৱে উপনিৱেশ স্থাপন কৰা দেশবোৰৰ উচ্চ স্তৰৰ প্ৰযুক্তিগত উন্নয়নেই তেওঁলোকক অন্যান্য অঞ্চলৰ সম্পদ শোষণ কৰাত আৰু উপনিৱেশবোৰৰ ওপৰত তেওঁলোকৰ আধিপত্য স্থাপন কৰাত সহায় কৰিছিল। সেয়েহে, সম্পদে উন্নয়নলৈ অৰিহণা যোগাব পাৰে কেৱল যেতিয়া সেইবোৰ উপযুক্ত প্ৰযুক্তিগত উন্নয়ন আৰু প্ৰতিষ্ঠানিক পৰিৱৰ্তনৰ সৈতে থাকে। ভাৰতে উপনিৱেশীকৰণৰ বিভিন্ন পৰ্যায়ত এই সকলোবোৰ অনুভৱ কৰিছে। সেয়েহে, ভাৰতত, সাধাৰণতে উন্নয়ন, আৰু বিশেষকৈ সম্পদ বিকাশে কেৱল সম্পদৰ উপলব্ধতাকে নুবুজায়, ইয়াৰ লগতে প্ৰযুক্তি, মানৱ সম্পদৰ গুণাগুণ আৰু জনসাধাৰণৰ ঐতিহাসিক অভিজ্ঞতাও বুজায়।

সম্পদ সংৰক্ষণ: কোনো উন্নয়নমূলক কাৰ্যকলাপৰ বাবে সম্পদ অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। কিন্তু সম্পদৰ অযৌক্তিক ভোগ আৰু অত্যধিক ব্যৱহাৰে আৰ্থ-সামাজিক আৰু পৰিৱেশগত সমস্যাৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে। এই সমস্যাসমূৰ সমাধানৰ বাবে বিভিন্ন স্তৰত সম্পদ সংৰক্ষণ গুৰুত্বপূৰ্ণ। অতীতত ইয়াই নেতা আৰু চিন্তাবিদসকলৰ প্ৰধান চিন্তাৰ বিষয় আছিল। উদাহৰণস্বৰূপে, গান্ধীজীয়ে সম্পদ সংৰক্ষণৰ বিষয়ে তেওঁৰ উদ্বেগ প্ৰকাশ কৰাত অতি নিপুণ আছিল: “প্ৰত্যেকৰে প্ৰয়োজনৰ বাবে যথেষ্ট আছে কিন্তু কোনোৰে লোভৰ বাবে নহয়।” তেওঁ গোলকীয় পৰ্যায়ত সম্পদ নিঃশেষণৰ মূল কাৰণ হিচাপে লোভী আৰু স্বাৰ্থপৰ ব্যক্তিসকল আৰু আধুনিক প্ৰযুক্তিৰ শোষণমূলক প্ৰকৃতিক স্থান দিছিল। তেওঁ গণ উৎপাদনৰ বিৰোধী আছিল আৰু ইয়াক জনসাধাৰণৰ দ্বাৰা উৎপাদনৰ দ্বাৰা প্ৰতিষ্ঠাপন কৰিব বিচাৰিছিল।

আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত, ৰোম ক্লাবে ১৯৬৮ চনত প্ৰথমবাৰৰ বাবে অধিক পদ্ধতিগতভাৱে সম্পদ সংৰক্ষণৰ পোষকতা কৰিছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত, ১৯৭৪ চনত, গান্ধীবাদী দৰ্শনক শ্বুমেকাৰে তেওঁৰ ‘Small is Beautiful’ গ্ৰন্থত পুনৰ প্ৰস্তুত কৰিছিল। গোলকীয় পৰ্যায়ত সম্পদ সংৰক্ষণৰ ক্ষেত্ৰত মৌলিক অৰিহণা ১৯৮৭ চনৰ ব্ৰুন্টলেণ্ড আয়োগৰ প্ৰতিবেদনে আগবঢ়াইছিল। এই প্ৰতিবেদনে ‘স্থায়ী উন্নয়ন’ৰ ধাৰণাটো প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল আৰু ইয়াক সম্পদ সংৰক্ষণৰ এক উপায় হিচাপে পোষকতা কৰিছিল, যাক পৰৱৰ্তী সময়ত ‘Our Common Future’ শীৰ্ষক এখন গ্ৰন্থত প্ৰকাশ কৰা হৈছিল। আন এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অৰিহণা ১৯৯২ চনত ব্ৰাজিলৰ ৰিঅ’ ডি জেনেৰিঅ’ত অনুষ্ঠিত পৃথিৱী শিখৰ বৈঠকত আগবঢ়োৱা হৈছিল।

ভূমি সম্পদ

আমি ভূমিত বাস কৰো, আমি ভূমিত আমাৰ অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপ সম্পাদন কৰো আৰু আমি ইয়াক বিভিন্ন ধৰণে ব্যৱহাৰ কৰো। সেয়েহে, ভূমি হৈছে অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ এক প্ৰাকৃতিক সম্পদ। ই প্ৰাকৃতিক উদ্ভিদ, বনৰীয়া জীৱ-জন্তু, মানৱ জীৱন, অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপ, পৰিবহণ আৰু যোগাযোগ ব্যৱস্থাক সমৰ্থন কৰে। অৱশ্যে, ভূমি হৈছে সীমিত পৰিমাণৰ এক সম্পদ, সেয়েহে, সাৱধানী পৰিকল্পনাৰে বিভিন্ন উদ্দেশ্যৰ বাবে উপলব্ধ ভূমি ব্যৱহাৰ কৰাটো গুৰুত্বপূৰ্ণ।

চিত্ৰ ১.৩: ভাৰত : গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূ-প্ৰকৃতিৰ অধীনত থকা ভূমি

ভাৰতৰ ভূমি বিভিন্ন ধৰণৰ ভূ-প্ৰকৃতিৰ অধীনত আছে, যেনে; পৰ্বত, মালভূমি, সমভূমি আৰু দ্বীপ। প্ৰায় ৪৩ শতাংশ ভূমিৰ ক্ষেত্ৰফল সমভূমি, যিয়ে কৃষি আৰু উদ্যোগৰ সুবিধা প্ৰদান কৰে। পৰ্বতে দেশৰ মুঠ ভূপৃষ্ঠৰ ক্ষেত্ৰফলৰ ৩০ শতাংশ গঠন কৰে আৰু কিছুমান নদীৰ চিৰস্থায়ী প্ৰবাহ নিশ্চিত কৰে, পৰ্যটন আৰু পৰিৱেশগত দিশৰ সুবিধা প্ৰদান কৰে। দেশৰ ক্ষেত্ৰফলৰ প্ৰায় ২৭ শতাংশ হৈছে মালভূমি অঞ্চল। ইয়াত খনিজ, জীবাশ্ম ইন্ধন আৰু অৰণ্যৰ চহকী ভঁৰাল আছে।

ভূমিৰ ব্যৱহাৰ

ভূমি সম্পদ তলত দিয়া উদ্দেশ্যৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা হয়:

১. অৰণ্য

২. খেতিৰ বাবে অনুপলব্ধ ভূমি

(ক) অনাৰ্দ্ৰ আৰু পৰিত্যক্ত ভূমি

(খ) অকৃষি কাৰ্যৰ বাবে ব্যৱহৃত ভূমি, যেনে অট্টালিকা, ৰাস্তা, কাৰখানা আদি।

৩. অন্যান্য অকৃষিকৃত ভূমি (পৰিত্যক্ত ভূমি বাদ দি)

(ক) স্থায়ী চৰণীভূমি আৰু গৰু-ছাগলী চৰোৱা ভূমি,

(খ) বিভিন্ন ধৰণৰ গছৰ খেতিৰ অধীনত থকা ভূমি (নিট বোৱা ক্ষেত্ৰফলত অন্তৰ্ভুক্ত নহয়),

(গ) কৃষিযোগ্য পৰিত্যক্ত ভূমি (৫ খন কৃষি বছৰতকৈ অধিক সময়ৰ বাবে অকৃষিকৃত হৈ থকা)।

৪. পৰিত্যক্ত ভূমি

(ক) বৰ্তমান পৰিত্যক্ত-(এখন বা এখনতকৈ কম কৃষি বছৰৰ বাবে অকৃষিকৃত হৈ থকা),

(খ) বৰ্তমান পৰিত্যক্তৰ বাহিৰে-(গত ১ৰ পৰা ৫খন কৃষি বছৰৰ বাবে অকৃষিকৃত হৈ থকা)।

৫. নিট বোৱা ক্ষেত্ৰফল: যি ভৌতিক পৰিসীমাৰ ভূমিত শস্য বোৱা আৰু ঘৰি উলিওৱা হয় তাক নিট বোৱা ক্ষেত্ৰফল বুলি জনা যায়।

এখন কৃষি বছৰত এবাৰতকৈ অধিক বোৱা ক্ষেত্ৰফল আৰু নিট বোৱা ক্ষেত্ৰফলৰ যোগফলক মুঠ বোৱা ক্ষেত্ৰফল বুলি জনা যায়।

ভাৰতত ভূমি ব্যৱহাৰৰ নমুনা

ভূমিৰ ব্যৱহাৰ ভৌতিক কাৰক যেনে ভূ-প্ৰকৃতি, জলবায়ু, মাটিৰ প্ৰকাৰৰ লগতে মানৱ কাৰক যেনে জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব, প্ৰযুক্তিগত সামৰ্থ্য আৰু সংস্কৃতি আৰু পৰম্পৰা আদিৰ দ্বাৰা নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়।

ভাৰতৰ মুঠ ভৌগোলিক ক্ষেত্ৰফল হৈছে ৩.২৮ নিযুত বৰ্গ কিমি। অৱশ্যে, ভূমি ব্যৱহাৰৰ তথ্য কেৱল মুঠ ভৌগোলিক ক্ষেত্ৰফলৰ ৯৩ শতাংশৰ বাহিৰে উপলব্ধ কাৰণ অসম বাদ দি উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ বেছিভাগ ৰাজ্যৰ ভূমি ব্যৱহাৰৰ তথ্য সম্পূৰ্ণৰূপে প্ৰস্তুত কৰা হোৱা নাই। ইয়াৰ উপৰি, পাকিস্তান আৰু চীনৰ দ্বাৰা দখল কৰা জম্মু আৰু কাশ্মীৰৰ কিছুমান অঞ্চলৰ জৰীপো কৰা হোৱা নাই।

কাৰ্যকলাপ
ভূমি ব্যৱহাৰৰ বাবে দিয়া দুটা পাই চাৰ্ট (চিত্ৰ ১.৪)ৰ মাজত তুলনা কৰিবলৈ চেষ্টা কৰক আৰু ১৯৬০-৬১ৰ পৰা $2014-15$লৈ নিট বোৱা ক্ষেত্ৰফল আৰু অৰণ্যৰ অধীনত থকা ভূমি কিয় অতি সীমিতভাৱে সলনি হৈছে তাক উদ্ঘাটন কৰক।

স্থায়ী চৰণীভূমিও হ্ৰাস পাইছে। আমি এই চৰণীভূমিত আমাৰ বিশাল গৰু-ছাগলীৰ জনসংখ্যাক কেনেদৰে খুৱাবলৈ সক্ষম হৈছো আৰু ইয়াৰ ফলাফল কি? বৰ্তমান পৰিত্যক্ত ভূমিৰ বাহিৰে বেছিভাগ ভূমি হয় নিম্নমানৰ নহ’লে এনে ভূমিৰ খেতিৰ খৰচ অতি বেছি। সেয়েহে, প্ৰায় দুই-তিনি বছৰত এই ভূমিবোৰ এবাৰ বা দুবাৰ খেতি কৰা হয় আৰু যদি এইবোৰ নিট বোৱা ক্ষেত্ৰফলত অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হয় তেন্তে ভাৰতত নিট বোৱা ক্ষেত্ৰফলৰ শতাংশ মুঠ তথ্য দিয়া ক্ষেত্ৰফলৰ প্ৰায় ৫৪ শতাংশলৈ আহে।

নিট বোৱা ক্ষেত্ৰফলৰ নমুনা এখন ৰাজ্যৰ পৰা আন এখন ৰাজ্যলৈ যথেষ্ট পৰিমাণে ভিন্ন হয়। পঞ্জাব আৰু হাৰিয়ানাত ই মুঠ ক্ষেত্ৰফলৰ ৮০ শতাংশতকৈ অধিক আৰু অৰুণাচল প্ৰদেশ, মিজোৰাম, মণিপুৰ আৰু আন্দামান নিকোবৰ দ্বীপপুঞ্জত ১০ শতাংশতকৈ কম।

এই ৰাজ্যবোৰত নিট বোৱা ক্ষেত্ৰফলৰ অনুপাত কম হোৱাৰ কাৰণ উদ্ঘাটন কৰক।

দেশত অৰণ্যৰ ক্ষেত্ৰফল ভৌগোলিক ক্ষেত্ৰফলৰ ইচ্ছিত ৩৩ শতাংশতকৈ বহুত কম, যেনেকৈ ৰাষ্ট্ৰীয় বন নীতি (১৯৫২)ত উল্লেখ কৰা হৈছিল। পৰিৱেশগত সমতা বজাই ৰখাৰ বাবে ইয়াক অত্যাৱশ্যকীয় বুলি গণ্য কৰা হৈছিল। এই অৰণ্যবোৰৰ কাষৰীয়া অঞ্চলত বাস কৰা নিযুত নিযুত লোকৰ জীৱিকাই ইয়াৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। ভূমিৰ এক অংশক পৰিত্যক্ত ভূমি আৰু অন্যান্য অকৃষি কাৰ্যৰ বাবে ব্যৱহৃত ভূমি বুলি কোৱা হয়। পৰিত্যক্ত ভূমিত শিলাময়, অনাৰ্দ্ৰ আৰু মৰুভূমি অঞ্চল অন্তৰ্ভুক্ত থাকে আৰু অন্যান্য অকৃষি কাৰ্যৰ বাবে ব্যৱহৃত ভূমিত বসতি, ৰাস্তা, ৰেলপথ, উদ্যোগ আদি অন্তৰ্ভুক্ত থাকে। উপযুক্ত সংৰক্ষণ আৰু পৰিচালনাৰ ব্যৱস্থা নোলোৱাকৈ দীৰ্ঘ সময় ধৰি ভূমিৰ অবিৰত ব্যৱহাৰে ভূমিৰ অপকৰ্ষণ ঘটাইছে। ইয়াই, ঘূৰি, সমাজ আৰু পৰিৱেশৰ ওপৰত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰতিক্ৰিয়া সৃষ্টি কৰিছে।

ভূমি অপকৰ্ষণ আৰু সংৰক্ষণৰ ব্যৱস্থা

আমি আমাৰ ভূমি অতীত প্ৰজন্মৰ সৈতে ভাগ বতৰা কৰিছো আৰু ভৱিষ্যৎ প্ৰজন্মৰ সৈতেও কৰিব লাগিব। আমাৰ খাদ্য, বাসস্থান আৰু পোছাকৰ মৌলিক প্ৰয়োজনীয়তাৰ ৯৫ শতাংশ ভূমিৰ পৰা পোৱা যায়। মানৱ কাৰ্যকলাপে কেৱল ভূমিৰ অপকৰ্ষণহে আনিবলৈ নাই, ভূমিৰ ক্ষতি কৰিবলৈ প্ৰাকৃতিক শক্তিবোৰৰ গতি বঢ়াই দিছে।

কিছুমান মানৱ কাৰ্যকলাপ যেনে বননিধন, অতিপাত গৰু-ছাগলী চৰোৱা, খনন আৰু খাদান কৰাৰ কাৰ্যেও ভূমি অপকৰ্ষণলৈ যথেষ্ট অৰিহণা যোগাইছে।

খনন কাৰ্য সম্পূৰ্ণ হোৱাৰ পিছত খননস্থলীবোৰ পৰিত্যক্ত কৰি দিয়া হয় আৰু গভীৰ দাগ আৰু অতিপাত ভাৰৰ চিন ৰৈ যায়। ঝাৰখণ্ড, ছত্তীছগড়, মধ্য প্ৰদেশ আৰু ওড়িশাৰ দৰে ৰাজ্যবোৰত খননৰ বাবে হোৱা বননিধনে ভূমিৰ গুৰুতৰ অপকৰ্ষণ ঘটাইছে। গুজৰাট, ৰাজস্থান, মধ্য প্ৰদেশ আৰু মহাৰাষ্ট্ৰৰ দৰে ৰাজ্যবোৰত অতিপাত গৰু-ছাগলী চৰোৱা ভূমি অপকৰ্ষণৰ এক প্ৰধান কাৰণ। পঞ্জাব, হাৰিয়ানা, পশ্চিমীয়া উত্তৰ প্ৰদেশৰ ৰাজ্যবোৰত, অতিপাত সিঁচত পানীৰ লগত লগ লাগি মাটিত লৱণ আৰু ক্ষাৰীয়তা বৃদ্ধিৰ বাবে ভূমি অপকৰ্ষণৰ কাৰণ হয়। চিমেণ্ট উদ্যোগৰ বাবে চুণশিলৰ গুড়ি কৰা আৰু চেৰামিক উদ্যোগৰ বাবে কেলচাইট আৰু চোপষ্টোনৰ দৰে খনিজ প্ৰক্ৰিয়াকৰণে বায়ুমণ্ডলত বিপুল পৰিমাণৰ ধূলিৰ সৃষ্টি কৰে। ই ভূমিত স্থিত হোৱাৰ পিছত পানী মাটিত সোমোৱাৰ প্ৰক্ৰিয়াক প্ৰতিহত কৰে। সৰ্বশেষ বছৰবোৰত, আৱৰ্জনা হিচাপে উদ্যোগিক নিগৰিত পদাৰ্থবোৰ দেশৰ বহু অংশত ভূমি আৰু পানী প্ৰদূষণৰ এক প্ৰধান উৎস হৈ পৰিছে।

ভূমি অপকৰ্ষণৰ সমস্যা সমাধানৰ বহু উপায় আছে। বনায়ন আৰু গৰু-ছাগলী চৰোৱাৰ সঠিক পৰিচালনাই কিছু পৰিমাণে সহায় কৰিব পাৰে। গছৰ আশ্ৰয় বেষ্টনী ৰোপণ কৰা, অতিপাত গৰু-ছাগলী চৰোৱা নিয়ন্ত্ৰণ কৰা, কাঁইটীয়া গছ-গছনিৰে বালিয়ৰি স্থিৰীকৰণ কৰা আদি অনাৰ্দ্ৰ অঞ্চলত ভূমি অপকৰ্ষণ ৰোধ কৰাৰ কিছুমান পদ্ধতি। পৰিত্যক্ত ভূমিৰ সঠিক পৰিচালনা, খনন কাৰ্যকলাপ নিয়ন্ত্ৰণ, চিকিৎসাৰ পিছত উদ্যোগিক নিগৰিত পদাৰ্থ আৰু আৱৰ্জনাৰ সঠিক নিষ্কাশন আৰু নিষ্কাষণে উদ্যোগিক আৰু উপনগৰীয়া অঞ্চলত ভূমি আৰু পানীৰ অপকৰ্ষণ হ্ৰাস কৰিব পাৰে।

সম্পদ হিচাপে মাটি

মাটি হৈছে আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ নবীকৰণযোগ্য প্ৰাকৃতিক সম্পদ। ই হৈছে উদ্ভিদৰ বৃদ্ধিৰ মাধ্যম আৰু পৃথিৱীত বিভিন্ন ধৰণৰ জীৱিত জীৱৰ সমৰ্থন কৰে। মাটি হৈছে এক জীৱন্ত ব্যৱস্থা। মাটি কেইবাছেণ্টিমান মিটাৰ $\mathrm{cm}$ গভীৰলৈ গঠন হ’বলৈ নিযুত নিযুত বছৰ লাগে। ভূ-প্ৰকৃতি, মাতৃ শিল বা ভিত্তি শিল, জলবায়ু, উদ্ভিদ আৰু জীৱনৰ অন্যান্য ৰূপ আৰু সময় মাটি গঠনত গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰক। তাপমাত্ৰাৰ পৰিৱৰ্তন, বৈদ্যুতিক পানী, বতাহ আৰে হিমবাহৰ ক্ৰিয়া, পচনকাৰী জীৱৰ কাৰ্যকলাপ আদি প্ৰকৃতিৰ বিভিন্ন শক্তিয়ে মাটি গঠনলৈ অৰিহণা যোগায়। ৰাসায়নিক আৰু জৈৱিক পৰিৱৰ্তন যিবোৰ মাটিত

চিত্ৰ ১.৫: মাটিৰ প্ৰোফাইল

ঘটে সেয়াও সমান গুৰুত্বপূৰ্ণ। মাটিত জৈৱিক (হিউমাছ) আৰু অজৈৱিক পদাৰ্থও থাকে (চিত্ৰ ১.৫)।

মাটি গঠনৰ বাবে দায়ী কাৰক, ৰং, ডাঠত্ব, গঠন, বয়স, ৰাসায়নিক আ